Côn Sơn - Kiếp Bạc, hồn thiêng núi sông hội tụ: [Bài cuối] Đón 'đại bàng'

Giữa cõi núi sông đã tạc thành danh xưng bờ cõi, phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng hôm nay mang trong mình hai luồng sinh khí. Một dội về từ ngàn năm cũ, từ tiếng suối Côn Sơn róc rách nhịp thiền, từ sóng nước Kiếp Bạc âm vang trận mạc, từ những pho sử khắc trên đá, viết bằng máu, vờ quyện khói hương. Luồng sinh khí thứ hai cuộn trào về phía trước, nơi di sản cự tuyệt việc nằm im trong bờ cõi tưởng niệm, đang trỗi dậy thành trục phát triển mới của một đô thị phía tây Hải Phòng. Với ngần ấy vốn liếng, phường Trần Hưng Đạo sẽ bước đi ra sao để dặm dài mai sau vẫn giữ trọn vẹn khí cốt của mình?

Đất thiêng gom tụ, ấp ủ ngàn năm

Bước qua bóng thông già u tịch che chở hồn thơ Nguyễn Trãi ở Côn Sơn, lướt qua Lục Đầu Giang oai linh hào khí Đông A của Đức Thánh Trần ở Kiếp Bạc, tôi nhìn ngắm lại toàn vùng Trần Hưng Đạo. Nơi này tựa như một tấm bản đồ được thời gian xếp nếp, hết lớp này đến lớp khác. Ở đây, mỗi vạt rừng, mái chùa, mái đền hay từng bậc đá đều mang một dáng vẻ riêng không thể trộn lẫn. Chỗ tĩnh lặng để thiền định. Nơi bừng bừng khí phách gươm đao. Chốn trĩu nặng văn chương thi phú. Lại có góc chắt lọc linh khí của đất trời.

Sáng sớm, từ triền Ngũ Nhạc nhìn xuống, vòm thông Côn Sơn ủ một sắc xanh thâm trầm, nhẫn nại. Mặt hồ phẳng lặng. Suối Côn Sơn rì rầm gõ nhịp như một câu thơ mang nặng thế sự vẫn chưa thôi ngân vang. Chếch sang một quãng, Kiếp Bạc lừng lững án ngữ bên thế núi Trán Rồng, dõi mắt nhìn dòng Lục Đầu thao thiết chảy. Hiếm có vùng đất nào vạm vỡ đến mức ôm trọn cả thiền, thơ, kiếm, sử và thứ tín ngưỡng mãnh liệt đến thế vào chung một khoảng trời.

Ngày 12/7/2025, khi UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới, tầm vóc của vùng đất này được đặt vào một bình diện mới. Đây là di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam, là di sản liên tỉnh thứ hai, đồng thời là hồ sơ đề cử đầu tiên của Việt Nam triển khai theo hình thức di sản dạng chuỗi; quần thể trải rộng trên địa bàn Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh, gồm 12 điểm thành phần, trong đó Hải Phòng có 5 điểm: Chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc, chùa Thanh Mai, động Kính Chủ và chùa Nhẫm Dương. UNESCO ghi danh di sản theo tiêu chí: Di sản là một minh chứng độc đáo hoặc ít nhất là hiếm có về một truyền thống văn hóa hay một nền văn minh đang tồn tại hoặc đã biến mất. Và Di sản gắn liền trực tiếp hoặc hữu hình với các sự kiện hoặc truyền thống sống, với các tư tưởng hoặc tín ngưỡng, với các tác phẩm nghệ thuật và văn học có ý nghĩa toàn cầu nổi bật.

Nhìn ở tầm rộng hơn, Trần Hưng Đạo mang trong mình một không gian di sản liên hoàn, thống nhất, phản ánh trọn vẹn quá trình hình thành, lan tỏa và tiếp biến của một hệ giá trị văn hóa - tinh thần đặc sắc của dân tộc. Chính vì vậy, mọi câu chuyện phát triển ở đây đều không thể chỉ đo bằng doanh thu hay số lượt khách. Nó phải được đo bằng khả năng giữ gìn căn cốt, bằng sự tỉnh táo trước mọi cám dỗ của phát triển nóng, và bằng năng lực biến di sản thành nguồn lực.

Bà Phạm Thị Ly, Phó Chủ tịch UBND phường Trần Hưng Đạo, rủ rỉ chia sẻ với chúng tôi: Đây là vùng địa linh, hội tụ danh nhân, khí thiêng sông núi và cũng là cái nôi của hát văn xứ Đông. Giá trị của Trần Hưng Đạo nằm ở toàn bộ trường văn hóa bao quanh các di tích: Làn điệu hát văn, nghi lễ dân gian, đường thông, hồ cổ, bến sông, sản vật, tập quán cư dân, cả lối ăn ở và cách người dân đối đãi với khách thập phương. Một vùng đất sống được nhờ ký ức, nhưng chỉ đi xa được khi ký ức ấy biết sinh hoa kết trái trong đời sống hôm nay.

Vững tin bước vào thời hội nhập

Những năm trước, người ta vẫn quen nghĩ Côn Sơn - Kiếp Bạc là nơi đến để lễ một ngày rồi đi. Sáng chen chân bái vọng, trưa ăn tạm, chiều tàn vội rời gót. Cảnh sắc lộng lẫy phơi bày ra đó. Bề dày lịch sử sừng sững ra đó. Nhưng cái sự dùng dằng, quyến luyến chưa nhiều. Tại đây đang khát những trải nghiệm chạm đến chiều sâu, khát những dịch vụ và sản phẩm đủ sức nặng để níu chân lữ khách ở lại, đắm chìm thêm một mùa hội và đau đáu tìm về thêm nhiều bận nữa.

Bà Ly thẳng thắn nhìn nhận, du lịch của địa phương nhiều năm qua chưa phát triển tương xứng với tài nguyên sẵn có; sản phẩm chất lượng cao, giá trị gia tăng cao và sức cạnh tranh mạnh vẫn còn thiếu; hạ tầng giao thông đã được đầu tư lớn, nhưng hạ tầng du lịch, nhất là lưu trú và dịch vụ, vẫn chưa đồng bộ; thương hiệu du lịch vẫn chưa đủ sắc nét... Cái nhìn ấy, theo tôi, là cái nhìn tỉnh táo. Bởi chỉ khi dám nhìn thẳng vào chỗ thiếu, người ta mới tránh được thói tự ru ngủ mình bằng những mỹ từ.

Dù vậy, vùng đất này đang dần đổi thay. Từ năm 2010, Quy hoạch tổng thể bảo tồn Khu di tích lịch sử - văn hóa Côn Sơn - Kiếp Bạc gắn với phát triển du lịch đã được Thủ tướng phê duyệt, đặt định hướng từng bước phát triển nơi đây thành khu du lịch cấp quốc gia. Đó là một dấu mốc quan trọng, bởi từ khi có quy hoạch, câu chuyện bảo tồn và phát triển mới bắt đầu có khung dài hạn, có trục tư duy để đi tiếp.

Sau khi được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới, nhịp chuyển mình càng rõ hơn. Thành phố Hải Phòng đã tăng tổng mức đầu tư Dự án bảo tồn Khu di tích lịch sử - văn hóa Côn Sơn - Kiếp Bạc từ 100 tỷ đồng lên hơn 180 tỷ đồng, kéo dài thời gian thực hiện sang năm 2026; đồng thời triển khai những hạng mục cụ thể tại cả đền Kiếp Bạc và chùa Côn Sơn như tu bổ Viên Lăng, hồ Viên Lăng, cải tạo hồ Bán Nguyệt, đầu tư hạ tầng bãi đỗ xe, xây mới nhà chờ. Riêng dự án cải tạo, phục hồi suối Côn Sơn có tổng mức đầu tư hơn 45,4 tỷ đồng, với các hạng mục xử lý thất thoát nước, nạo vét lòng suối, trồng cây, tạo thảm thực vật, nhằm khôi phục không gian sinh thái và nâng cao giá trị di sản. Với Kiếp Bạc, dự án đầu tư, xây dựng và phục hồi khu di tích gồm 7 hạng mục, hướng tới hoàn thiện cảnh quan toàn khu theo quy hoạch bảo tồn gắn với phát triển du lịch, đáp ứng nhu cầu văn hóa tâm linh của du khách.

Nhưng đầu tư hạ tầng mới chỉ là phần xương sống. Một điểm đến muốn có sinh khí phải có sản phẩm. Ở Côn Sơn - Kiếp Bạc, điều này cũng bắt đầu được nghĩ đến theo cách bài bản hơn. Tháng 10/2025, thành phố Hải Phòng ra mắt 3 tour du lịch mới gắn với Di sản thế giới Côn Sơn - Kiếp Bạc, như một bước thử nghiệm để kéo dài hành trình của du khách và gắn các điểm di sản thành một chuỗi trải nghiệm. Cùng thời điểm, các hội nghị kết nối sản phẩm du lịch được tổ chức để đưa Côn Sơn - Kiếp Bạc và các di tích liên kết thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá di sản thế giới; trong đó, tour “Theo dấu chân Tam Tổ Trúc Lâm” nối đền Kiếp Bạc, chùa Côn Sơn, chùa Sùng Nghiêm, chùa Thanh Mai tạo nên một sản phẩm giàu chiều sâu tư tưởng và cảnh quan.

Dịch vụ bắt đầu gọt bớt "râu ria lôm côm", mã QR được tạo để du khách tra cứu dịch vụ ăn ở; danh sách 167 cơ sở ăn uống và lưu trú công bố tập trung trong mùa lễ hội 2026; không gian “Sách - Di sản - Kết nối tri thức và tương lai”; không gian Trúc Lâm Côn Sơn với thưởng trà, ẩm thực chay, đóng mộc bản; những sản phẩm mới như bánh đậu xanh Côn Sơn, mật ong Côn Sơn; khu OCOP và nông sản với hàng trăm mặt hàng phục vụ du khách... Đó là những tín hiệu cho thấy nơi này đang rời khỏi kiểu làm du lịch thuần túy theo mùa vụ để bước sang cách làm có chiều sâu, có tổ chức và chuyên nghiệp hơn.

Con số địa phương cung cấp cũng nói lên nhiều điều. Trong giai đoạn 2022 - 2025, phường Trần Hưng Đạo đón khoảng 3,2 triệu lượt khách, doanh thu du lịch hơn 900 tỷ đồng. Riêng Lễ hội mùa thu Côn Sơn - Kiếp Bạc 2025, lễ hội đầu tiên sau khi được UNESCO ghi danh, đón khoảng 32,5 vạn lượt khách, quy mô lớn nhất từ trước tới nay.

Khơi luồng vượng khí, hút "đại bàng" về làm tổ

Ông Nguyễn Minh Thắng, Bí thư Đảng ủy phường Trần Hưng Đạo (TP Hải Phòng), nói rất rõ về một tầm nhìn mới. Nhiệm kỳ 2026 - 2030, phường xác định bốn trụ cột phát triển: Du lịch tâm linh, sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí chất lượng cao; đô thị xanh, thông minh, hiện đại; công nghiệp công nghệ cao; nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ và khai thác dưới tán rừng.

Hạt nhân của tầm nhìn ấy là văn hóa và con người, là hạ tầng đô thị hiện đại, là chính quyền số, chính quyền thân thiện. Cùng hướng đến giá trị cốt lõi là đô thị văn minh, kinh tế năng động, văn hóa đặc sắc, thiên nhiên tươi đẹp, nhân dân hạnh phúc.

Định vị thế là đúng, trúng, xứng tầm di sản. Nơi đây đang khát một nhịp sống mãnh liệt, túa ra nhiều ngả: Có nếp nhà nương náu, có sản phẩm nghỉ dưỡng gắn với văn hóa địa phương, có du lịch sinh thái đủ hấp dẫn, có ẩm thực riêng, có không gian đọc sách, có du lịch học thuật, có trải nghiệm làng quê, có sản phẩm nông nghiệp…

Để hiện thực hóa khát vọng vươn tầm, ông Thắng nhấn mạnh, nền tảng cốt lõi phải bắt rễ từ một hệ thống chính trị vững mạnh và sức mạnh đồng thuận của lòng dân. Phường đang dồn lực tổ chức lại không gian phát triển, lấy văn hóa và con người làm điểm tựa trung tâm, đồng thời mượn nhịp đập của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh làm đòn bẩy bứt phá. Đích đến cuối cùng vượt xa những thước đo kinh tế thông thường; đó phải là việc kiến tạo một đô thị phồn vinh, hiện đại nhưng vẫn giữ được sự bình yên, hạnh phúc cho chính người dân sở tại.

Trên nền tảng ấy, bài toán kinh tế được giải mã bằng việc đánh thức trọn vẹn giá trị của Di sản thế giới Côn Sơn - Kiếp Bạc. Phường Trần Hưng Đạo đang mở rộng cửa, tạo hành lang thông thoáng để mời gọi các thành phần kinh tế, đặc biệt “dọn ổ” để đón "đại bàng" có đủ sức mạnh cả về tiềm lực và tầm vóc, kiến tạo nên những dự án du lịch mang tính động lực, tầm cỡ khu vực. Khi đó, không gian di tích sẽ được quy hoạch bài bản để vừa bảo tồn nghiêm ngặt, vừa nâng cấp chuỗi sản phẩm tâm linh hiện hữu, đan xen cùng các loại hình dịch vụ mới mẻ. Tất cả nỗ lực ấy đều hướng tới việc đắp bồi dáng vóc, đưa Trần Hưng Đạo vươn lên thành trái tim du lịch phía Tây của thành phố Hải Phòng và cả vùng Bắc Bộ.

Nhưng để nhịp đập của "trái tim" ấy thực sự vang xa, Bí thư Đảng ủy phường Trần Hưng Đạo kỳ vọng vào một cái bắt tay vươn khỏi ranh giới hành chính. Đó là việc sớm định hình một cơ chế điều hành chung giữa Hải Phòng, Quảng Ninh và Bắc Ninh. Khi rào cản địa giới được tháo gỡ, lữ khách bước vào miền di sản sẽ chỉ còn thấy một "kinh đô Phật giáo" thiêng liêng, liền mạch.

Trong dòng chảy chung đó, Côn Sơn - Kiếp Bạc kiên quyết tạc cho mình một nhận dạng đặc biệt. Nếu Yên Tử (Quảng Ninh) choáng ngợp bởi sự oai linh hùng vĩ, Tây Yên Tử (Bắc Ninh) cuộn trào sức sống đại ngàn, thì Côn Sơn - Kiếp Bạc phải khẳng định vị thế là trung tâm của tri thức và tư tưởng, hội tụ tinh hoa của Nguyễn Trãi, Chu Văn An và Trần Hưng Đạo.

Và để gánh vác được tầm vóc bề thế ấy, điều vùng đất này khao khát nhất lúc này là sự xuất hiện của những "cánh chim đại bàng". Đó là những tập đoàn, doanh nghiệp, nhà đầu tư đủ tâm, đủ văn hóa, đủ nhẫn nại và đủ tầm để đầu tư vào bệ phóng hạ tầng giao thông, kiến tạo các trung tâm nghỉ dưỡng và dịch vụ thông minh đẳng cấp. Chỉ có những sải cánh lớn ấy mới đủ sức nâng tầm di sản, xua tan đi vĩnh viễn nỗi lo về những dự án manh mún, lắt nhắt chực chờ "băm nát" cảnh quan non nước tiền nhân.