Cú sốc lan từ chiến sự sang thương mại nông sản
Trung Đông ở xa Việt Nam về địa lý, nhưng lại rất gần với chuỗi chi phí của nông sản xuất khẩu. Khi xung đột leo thang, eo biển Hormuz nghẽn lại, giá dầu tăng, phụ phí nhiên liệu và bảo hiểm hàng hải đội lên, tác động lập tức lan sang cước tàu, thời gian giao hàng, tỷ giá và sức mua của nhiều thị trường.
Nhìn bề ngoài, xung đột Trung Đông là câu chuyện an ninh - năng lượng. Nhưng nhìn từ thương mại nông sản, đây là một cú sốc chuỗi cung ứng đang lan rất nhanh. Reuters cho biết lưu lượng qua eo biển Hormuz đã gần như tê liệt, trong khi tuyến này bình thường gánh khoảng 20% thương mại dầu khí toàn cầu. Khi một điểm nghẽn chiến lược như vậy bị siết lại, hệ quả đầu tiên là giá nhiên liệu tăng, sau đó là phụ phí bunker, phí bảo hiểm chiến tranh, chi phí định tuyến lại tàu và thời gian vận chuyển kéo dài. Maersk đã công bố phụ phí nhiên liệu khẩn cấp vì giá nhiên liệu tăng vọt do chiến sự.
Nói cách khác, xung đột Trung Đông đang làm tăng “chi phí đi ra thế giới” của nông sản Việt Nam. Đó mới là rủi ro lớn nhất. Ảnh: Cbnme.
Với nông sản, đó là tin xấu theo nhiều lớp. Nông sản là nhóm hàng nhạy cảm với thời gian, chi phí vận chuyển và điều kiện bảo quản. Hàng đi chậm vài ngày có thể chỉ làm tăng chi phí với một số ngành, nhưng với thủy sản đông lạnh, rau quả tươi, cà phê giao đúng hạn hay gạo theo hợp đồng số lượng lớn, chậm tàu có thể kéo theo hao hụt chất lượng, phát sinh lưu kho, chậm thanh toán, thậm chí mất khách. UNCTAD từng cảnh báo gián đoạn tại các tuyến hàng hải trọng yếu như Suez làm chi phí tăng, hành trình kéo dài và chuỗi cung ứng toàn cầu méo đi, trong đó những nền kinh tế xuất khẩu phụ thuộc mạnh vào vận tải biển chịu tác động lớn hơn.
Điều đáng ngại nhất không phải là mất ngay một vài thị trường, mà là toàn bộ chi phí xuất khẩu bị đội lên cùng lúc, từ nhiên liệu, cước tàu, bảo hiểm, tỷ giá đến thời gian giao hàng. Khi đó, lợi nhuận của doanh nghiệp và sức cạnh tranh của nông sản Việt bị bào mòn rất nhanh.
Việt Nam nằm đúng trong nhóm đó. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt kỷ lục hơn 70 tỷ USD. Điều này cho thấy nông nghiệp tiếp tục là trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế, nhưng cũng đồng nghĩa mỗi biến động lớn của thương mại và logistics quốc tế sẽ truyền vào khu vực này nhanh hơn, mạnh hơn.
Trong bối cảnh giá xăng dầu trong nước ngày 11/3/2026 tiếp tục tăng, doanh nghiệp xuất khẩu nông sản đang phải đối mặt với áp lực kép chi phí đưa hàng ra thế giới tăng lên, còn chi phí sản xuất và vận chuyển trong nước cũng bị kéo lên theo.
Điểm đáng lưu ý là tác động không chỉ nằm ở những lô hàng xuất thẳng sang Trung Đông. Khi mạng lưới tàu biển toàn cầu bị đảo tuyến hoặc chậm chuyến, hàng đi châu Âu, Bắc Phi, Nam Á và thậm chí một phần châu Á cũng bị ảnh hưởng dây chuyền. Nói cách khác, xung đột Trung Đông đang làm tăng “chi phí đi ra thế giới” của nông sản Việt Nam. Đó mới là rủi ro lớn nhất.
Những nhóm hàng chịu sức ép rõ nhất
Nhóm chịu tác động rõ nhất trước hết là thủy sản. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), ảnh hưởng dễ thấy nhất hiện nay chưa hẳn là nhu cầu thị trường sụt giảm, mà chủ yếu là chi phí logistics tăng, rủi ro vận tải lớn hơn và giá nhiên liệu biến động mạnh. Với thủy sản, đây là áp lực trực diện vì ngành này phụ thuộc rất lớn vào container lạnh, lịch tàu ổn định và chuỗi giao hàng chặt chẽ. Chỉ cần tuyến đi vòng, thời gian kéo dài thêm 7 - 10 ngày, thậm chí 10 - 20 ngày tùy tuyến, doanh nghiệp đã phải gánh thêm chi phí điện lạnh, lưu container, vốn lưu động và nguy cơ chậm giao hàng.
Đáng nói hơn, Trung Đông vẫn là một thị trường có ý nghĩa với thủy sản Việt Nam. VASEP cho biết xuất khẩu thủy sản sang khu vực này đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, với cá tra, cá ngừ và tôm là các mặt hàng chủ lực. Khi xung đột làm logistics rủi ro hơn, các lô hàng vào khu vực này sẽ chịu sức ép trước tiên. Nhưng ngay cả hàng đi thị trường khác, doanh nghiệp thủy sản cũng bị liên đới bởi giá cước và sự xáo trộn của chuỗi tàu biển quốc tế.
Với thủy sản, đây là áp lực trực diện vì ngành này phụ thuộc rất lớn vào container lạnh, lịch tàu ổn định và chuỗi giao hàng chặt chẽ. Ảnh: Hồng Thắm.
Sau thủy sản là cà phê, hạt điều, hạt tiêu. Đây là các mặt hàng có giá trị xuất khẩu cao, quay vòng vốn nhanh, nhưng lại rất nhạy với chi phí logistics và thanh toán quốc tế. Bộ Công Thương từng ghi nhận nông, lâm, thủy sản là nhóm hàng chủ lực của Việt Nam tại thị trường Trung Đông - Bắc Phi; trong đó hạt điều sang UAE tăng mạnh, thủy sản sang Saudi Arabia tăng, chè sang Iraq tăng và gạo sang Thổ Nhĩ Kỳ tăng mạnh. Điều đó cho thấy khu vực này không phải thị trường lớn nhất, nhưng là một mắt xích quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa đầu ra. Khi mắt xích ấy trục trặc, khả năng phân tán rủi ro của doanh nghiệp cũng suy giảm theo.
Gạo chịu tác động theo hai chiều. Chiều tích cực là khi bất ổn tăng lên, nhiều nước có xu hướng củng cố an ninh lương thực, tăng dự trữ và nhập khẩu sớm hơn. Nhưng chiều ngược lại là nếu giá dầu tăng kéo lạm phát lên, ngân sách nhập khẩu của các nền kinh tế yếu hơn sẽ bị bóp lại. Reuters cho thấy ngay tại Ai Cập, một đầu mối nhập khẩu lớn của khu vực, chiến sự đã gây áp lực tỷ giá, lạm phát và chi phí năng lượng; xuất khẩu và khai báo hàng hóa đi các thị trường như Saudi Arabia, UAE giảm rất mạnh. Điều này cho thấy sức mua khu vực có thể phân hóa, chứ không phải cứ có bất ổn là cầu lương thực đồng loạt tăng.
Rau quả tươi cũng là nhóm dễ tổn thương. Khác với hàng khô, rau quả không có nhiều khoảng đệm thời gian. Đi chậm, hàng xuống chất lượng. Cước lạnh tăng, giá thành bị đội lên. Nếu thị trường cùng lúc yếu đi vì lạm phát hoặc chi tiêu co lại, nhà nhập khẩu sẽ càng ép giá mạnh hơn. Đây là lúc những doanh nghiệp có kho lạnh, sơ chế tốt, bao bì chuẩn và hệ thống phân phối ổn định sẽ trụ tốt hơn doanh nghiệp chỉ xuất thô.
Một điểm không thể bỏ qua là đầu vào sản xuất nông nghiệp. Reuters cho biết khoảng 33% lượng phân bón toàn cầu, gồm cả lưu huỳnh và amoniac, đi qua Hormuz. Nếu xung đột kéo dài, không chỉ chi phí vận chuyển đầu ra tăng mà giá phân bón, hóa chất, thức ăn và nhiều đầu vào khác cũng có thể nhích lên. Khi đó, ngành nông nghiệp Việt Nam chịu áp lực hai đầu: Đầu vào đắt hơn, đầu ra khó hơn.
Cần ứng phó theo cả hai lớp: Trước mắt và dài hạn
Điều quan trọng nhất trong ngắn hạn là không được nhìn xung đột Trung Đông như một biến cố xa xôi. Đây đã là bài toán điều hành xuất khẩu. Cơ quan quản lý cần thiết lập cơ chế cảnh báo nhanh theo từng tuyến tàu, từng mặt hàng và từng khu vực thị trường; cập nhật đều về cước biển, phụ phí bunker, phí bảo hiểm chiến tranh, thời gian vận chuyển, rủi ro thanh toán và biến động tỷ giá để doanh nghiệp ra quyết định sớm. Trong bối cảnh chi phí tăng từng ngày, thông tin chậm cũng là một loại chi phí.
Với doanh nghiệp, ưu tiên trước mắt không phải là giữ sản lượng bằng mọi giá, mà là giữ biên an toàn. Cần rà soát lại điều khoản hợp đồng, đặc biệt là điều kiện giao hàng, chia sẻ phụ phí phát sinh, bảo hiểm, điều khoản bất khả kháng và lịch thanh toán. Những doanh nghiệp đi thị trường Trung Đông hoặc phụ thuộc tuyến vận chuyển liên quan cần chủ động trao đổi với hãng tàu, đối tác nhập khẩu để điều chỉnh lịch giao hàng, tránh rơi vào thế bị động khi tàu đổi tuyến hoặc hủy chuyến. Khuyến nghị này cũng là điều VASEP đang nhấn mạnh với cộng đồng doanh nghiệp thủy sản.
Rau quả tươi cũng là nhóm dễ tổn thương. Ảnh: NNMT.
Một giải pháp ngắn hạn khác là đa dạng hóa thị trường và tuyến đi. Không nên dồn hàng quá lớn vào các tuyến có rủi ro cao. Doanh nghiệp cần tận dụng tốt hơn các thị trường còn dư địa ở Đông Bắc Á, ASEAN, Nam Á và một số thị trường ngách ổn định hơn, để giảm phụ thuộc vào một khu vực đang bất định. Trong bối cảnh MENA vẫn được Ngân hàng Thế giới dự báo tăng trưởng nhưng đi kèm mức độ bất định cao do xung đột và môi trường toàn cầu thay đổi nhanh, cách tiếp cận hợp lý không phải là rút lui khỏi khu vực, mà là đi bằng chiến lược thận trọng hơn, chọn phân khúc kỹ hơn.
Về dài hạn, bài học rút ra còn lớn hơn. Xung đột lần này cho thấy nông sản Việt Nam không thể mãi dựa vào lợi thế giá rẻ và xuất thô. Muốn đứng vững trước biến động địa chính trị, ngành nông nghiệp phải nâng cấp từ gốc: Phát triển logistics nông nghiệp, kho lạnh, cảng chuyên dụng, năng lực bảo quản sau thu hoạch, chế biến sâu, dự báo thị trường và quản trị rủi ro tỷ giá - vận tải. Khi thế giới nhiều bất trắc, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở chỗ ai bán rẻ hơn, mà ở chỗ ai giao hàng ổn định hơn, ít đứt gãy hơn và giữ được chất lượng tốt hơn.
Tựu chung lại, xung đột Trung Đông chưa chắc làm xuất khẩu nông sản Việt Nam giảm sốc ngay lập tức. Nhưng nó đang bào mòn dần lợi nhuận, làm tăng chi phí, tăng rủi ro và thu hẹp khoảng an toàn của doanh nghiệp. Đó là tác động nguy hiểm hơn. Nếu phản ứng chậm, chúng ta không chỉ mất đơn hàng, mà còn mất sức cạnh tranh. Còn nếu coi đây là cú hích để tái cơ cấu theo hướng xanh hơn, sâu hơn, bền hơn và chuyên nghiệp hơn, nông sản Việt hoàn toàn có thể biến sóng gió thành động lực nâng cấp.
Tóm lại, trong một thế giới mà chiến sự ở cách nửa vòng trái đất vẫn có thể làm giá cước, giá dầu và giá thành nông sản trong nước rung lắc chỉ sau vài ngày, năng lực chống chịu đã trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Với nông sản Việt Nam, giữ được đường ra thị trường lúc này không chỉ là chuyện bán được hàng, mà là bài kiểm tra của cả một chiến lược phát triển.
