Chuyển đổi sinh kế cho ngư dân: [Bài 4] Phát triển du lịch cộng đồng

Từ phục hồi, gìn giữ rạn san hô 

Gành Yến xã Vạn Tường (tỉnh Quảng Ngãi) là khu vực ven biển có hệ sinh thái san hô đa dạng, từng được xem là “ngôi nhà chung” của nhiều loài thủy, hải sản có giá trị kinh tế cao như tôm, nhum biển, bào ngư, các loài cá rạn… Đặc biệt, nơi đây còn có rong mơ - một loại rong biển có giá trị kinh tế, với sản lượng mỗi năm ước khoảng 10.000 tấn, mang lại nguồn thu hàng tỷ đồng cho người dân địa phương.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, áp lực mưu sinh cùng việc thiếu kiểm soát trong khai thác đã khiến hệ sinh thái Gành Yến bị tổn thương nghiêm trọng. Tình trạng sử dụng chất nổ, xung điện, khai thác tận diệt từng khiến nhiều mảng san hô bị phá hủy, nguồn lợi thủy sản suy giảm rõ rệt. Không ít ngư dân dù gắn bó với biển nhưng thu nhập bấp bênh, đời sống ngày càng khó khăn.

“Sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển Bình Sơn thông qua trao quyền cho cộng đồng bảo tồn các hệ sinh thái và văn hóa tri thức bản địa trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa” là dự án do Chương trình tài trợ các dự án nhỏ thuộc Quỹ Môi trường toàn cầu (UNDP/GEF SGP) tài trợ, đã được triển khai tại xã Bình Hải (cũ), nay là xã Vạn Tường. Một trong những kết quả quan trọng của dự án là sự ra đời của Tổ cộng đồng bảo vệ rạn san hô Gành Yến.

Tổ cộng đồng được thành lập trên tinh thần tự nguyện của người dân địa phương, nhằm tập hợp, đoàn kết cộng đồng trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản, phục hồi hệ sinh thái rạn san hô, đồng thời mở ra hướng sinh kế mới thay thế cho các hoạt động khai thác ven bờ mang tính hủy diệt.

Theo ông Võ Thanh Tùng, Tổ trưởng Tổ cộng đồng bảo vệ rạn san hô Gành Yến, cao điểm hoạt động của tổ bắt đầu từ tháng 2 hằng năm - thời điểm cần bảo vệ nghiêm ngặt rong mơ và rạn san hô. Trên cơ sở đồng thuận của người dân, tổ cộng đồng thống nhất bảo vệ rong mơ đến hết ngày 1/6, sau đó mới cho phép khai thác. “Việc này giúp rong mơ đủ tuổi, đủ sinh khối để khai thác, đồng thời trong khoảng thời gian đó, nhiều loài thủy sản cũng đã hoàn tất chu kỳ sinh sản, bảo đảm nơi trú ngụ và sinh trưởng cho con giống”, ông Tùng chia sẻ.

Đến phát triển du lịch cộng đồng

Không dừng lại ở bảo vệ tài nguyên, tổ cộng đồng Gành Yến còn chủ động chuyển hướng sinh kế cho người dân thông qua phát triển du lịch cộng đồng. Các thành viên trong tổ cùng đóng góp công sức, kinh phí để xây dựng điểm nghỉ ngơi, ăn uống phục vụ du khách. Những ngư dân quen nghề biển nay kiêm thêm vai trò “hướng dẫn viên”, dùng thuyền thúng đưa khách tham quan ven bờ với giá từ 50.000 - 100.000 đồng/chuyến; dịch vụ lặn ngắm san hô có giá từ 100.000 - 200.000 đồng/chuyến.

Song song đó, tổ nông nghiệp tại địa phương cũng tham gia đón khách tham quan các cánh đồng sản xuất, trải nghiệm nông nghiệp. Những thành viên lớn tuổi, am hiểu lịch sử, văn hóa làng biển thì đảm nhận việc giới thiệu di tích, kể chuyện về Gành Yến, về nghề biển truyền thống. Nhờ vậy, nhiều lao động địa phương có thể linh hoạt vừa làm nông, vừa đi biển, vừa làm du lịch, giảm dần phụ thuộc vào khai thác ven bờ.

Hiện Tổ cộng đồng bảo vệ rạn san hô Gành Yến có 25 thành viên, trong đó 12 người hoạt động thường xuyên, 13 người tham gia thời vụ. Điểm đáng chú ý là tất cả đều là người dân địa phương, hiểu biển, gắn bó với biển và trực tiếp hưởng lợi từ việc bảo vệ tài nguyên biển.

Theo ông Võ Thanh Tùng, định hướng thời gian tới là từng bước chuyên nghiệp hóa hoạt động dịch vụ, đầu tư bài bản hơn, khoanh vùng bảo tồn, rải phao phân định khu vực cấm khai thác sát bờ nhằm bảo vệ rạn san hô. Đồng thời, tổ sẽ phối hợp nuôi trồng, phục hồi một số loài thủy sản có giá trị, khai thác hợp lý, đúng quy định, gắn bảo tồn với phát triển du lịch bền vững.

Ông Ung Đình Hiền, Chủ tịch UBND xã Vạn Tường cho biết, việc thành lập và duy trì Tổ cộng đồng bảo vệ rạn san hô Gành Yến có ý nghĩa hết sức quan trọng trong phát huy vai trò chủ thể của người dân đối với công tác bảo vệ môi trường biển và phát triển sinh kế bền vững. Khi người dân trực tiếp tham gia quản lý, giám sát và bảo vệ nguồn lợi thủy sản, ý thức trách nhiệm đối với rạn san hô và hệ sinh thái biển được nâng lên rõ rệt. Tổ cộng đồng đã chủ động tuyên truyền, vận động ngư dân không sử dụng các hình thức khai thác hủy diệt, không xâm hại san hô, đồng thời phối hợp tuần tra, kịp thời ngăn chặn các hành vi vi phạm trong khu vực rạn san hô Gành Yến.

Theo ông Hiền, bảo vệ rạn san hô không chỉ nhằm giữ gìn “lá phổi xanh” của biển mà còn là nền tảng quan trọng để tái tạo nguồn lợi thủy sản, giúp ngư dân ổn định sinh kế lâu dài. Khi hệ sinh thái biển được phục hồi, trữ lượng hải sản ven bờ tăng lên, người dân có thêm nguồn thu nhập bền vững từ khai thác hợp lý, đúng quy định. Đáng chú ý, từ nền tảng bảo tồn, địa phương từng bước định hướng và hỗ trợ tổ cộng đồng tham gia tổ chức du lịch cộng đồng, khai thác cảnh quan rạn san hô, bãi đá, bãi biển Gành Yến theo hướng thân thiện với môi trường.

Ông Nguyễn Đức Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi nhận định, giảm số lượng tàu cá, giảm cường lực khai thác, tăng nuôi trồng thủy sản và hiện đại hóa đội tàu là giải pháp căn cơ để hướng đến khai thác thủy sản hiệu quả, bền vững. Tuy nhiên, hiện nay đời sống của một bộ phận ngư dân còn khó khăn, hạn chế khả năng tiếp cận vốn và cơ hội chuyển đổi nghề sang các lĩnh vực khác như nuôi trồng thủy sản, kinh doanh hay du lịch. 

Do đó, ngành chức năng cần tiếp tục đánh giá nhu cầu chuyển đổi nghề của cộng đồng ngư dân, nhất là các nhóm nghề có tác động lớn đến hệ sinh thái; từ đó đề xuất tiêu chí và mô hình chuyển đổi phù hợp với thực tế từng địa phương. Đồng thời, đẩy mạnh đào tạo nghề, hỗ trợ lãi suất vay vốn để tạo điều kiện cho ngư dân chuyển đổi sinh kế.