Chiến lược chưa phát huy hiệu quả
Bốn tháng sau khi Ủy ban châu Âu (EC) công bố chiến lược phòng chống cháy rừng mới, Tây Ban Nha và Pháp đang phải đối mặt với các vụ cháy quy mô lớn, buộc hàng nghìn người phải sơ tán và thiêu rụi hàng chục nghìn ha rừng.
Được công bố vào tháng 3, chiến lược đánh dấu sự thay đổi trong cách tiếp cận của EU, từ tập trung dập lửa sau khi cháy xảy ra sang ưu tiên các biện pháp phòng ngừa nhằm giảm nguy cơ cháy ngay từ đầu.
Cháy rừng bùng phát gần thị trấn Cestas, tỉnh Gironde, phía tây nam nước Pháp. Ảnh: EPA.
Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào máy bay chữa cháy, lực lượng cứu hỏa và các chiến dịch ứng cứu khẩn cấp, EC thừa nhận châu Âu đang mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn: chạy đua kiểm soát các đám cháy ngày càng dữ dội thay vì xử lý những nguyên nhân gốc rễ.
Theo EC, nhiều thập kỷ đất nông nghiệp bị bỏ hoang, rừng thiếu quản lý, hạn hán kéo dài và nhiệt độ tăng cao đã khiến lượng vật liệu dễ cháy như rừng thông và bạch đàn tích tụ trên diện rộng.
Để giảm nguy cơ này, EC đề xuất hỗ trợ nông dân và chủ rừng tỉa thưa rừng, chăn thả gia súc, phục hồi đất bỏ hoang, đồng thời khôi phục vùng đất ngập nước, đầm than bùn và đồng bằng ngập lũ nhằm giữ ẩm cho cảnh quan, tạo "lá chắn tự nhiên" ngăn lửa lan rộng.
Tuy nhiên, phần lớn các biện pháp này vẫn mới dừng ở cấp độ chính sách và chưa thể tạo tác động đối với mùa cháy rừng đang diễn ra.
EU vẫn phải dựa vào ứng cứu khẩn cấp
Trong khi các giải pháp phòng ngừa cần nhiều năm để phát huy hiệu quả, EU một lần nữa phải quay lại các biện pháp ứng phó truyền thống như điều động máy bay chữa cháy rescEU, huy động lực lượng cứu hỏa xuyên biên giới và kích hoạt Cơ chế Bảo vệ Dân sự để hỗ trợ các quốc gia bị ảnh hưởng.
Ủy viên Môi trường EU Jessika Roswall cho biết EC hiện không có kế hoạch ban hành thêm sáng kiến mới về quản lý rừng, cũng như chưa dự kiến bổ sung các chỉ số hoặc hướng dẫn mới trong lĩnh vực này.
EU một lần nữa phải quay lại các biện pháp ứng phó truyền thống như điều động máy bay chữa cháy để kiểm soát cháy rừng. Ảnh: Europa Press/ABACA.
Theo giới quan sát, đây là điểm yếu kéo dài trong chính sách cháy rừng của châu Âu: nguồn lực và sự quan tâm thường chỉ tăng mạnh sau các thảm họa, trong khi quản lý cảnh quan để phòng ngừa cháy đòi hỏi đầu tư lâu dài và liên tục.
Chính EC cũng thừa nhận trong nhiều năm qua, công tác phòng ngừa luôn nhận được ít sự quan tâm hơn so với ứng phó khẩn cấp.
Rào cản từ các quốc gia thành viên
Một thách thức khác là nhiều nội dung của chiến lược phụ thuộc vào chính phủ các nước thành viên, bởi quản lý rừng, quy hoạch sử dụng đất và bảo vệ dân sự chủ yếu vẫn thuộc thẩm quyền quốc gia.
Trong nhiều năm, một số nước như Thụy Điển, Phần Lan và cả Pháp đã phản đối việc trao thêm quyền cho Brussels trong lĩnh vực quản lý rừng.
Năm 2024, nhiều quốc gia cũng phản đối Dự luật Giám sát rừng của EU vì lo ngại Ủy ban châu Âu sẽ can thiệp quá sâu vào chính sách lâm nghiệp của từng nước.
Do đó, khuyến nghị về quản lý tổng hợp rủi ro cháy rừng được EU thông qua cuối tháng 6 hiện vẫn chỉ mang tính định hướng, chưa có tính ràng buộc pháp lý.
Ông Martin Pigeon, chuyên gia về rừng và khí hậu của tổ chức phi chính phủ Fern, nhận định các vụ cháy đang tàn phá rừng thông tại vùng Gironde (Pháp) hoàn toàn có thể dự báo trước.
"Nhiều khu vực bị cháy năm nay cũng từng cháy cách đây bốn năm nhưng lại tiếp tục được trồng thông. Ngành lâm nghiệp vẫn mắc kẹt trong vòng lặp độc canh và khai thác trắng, trong khi chi phí kinh tế, khí hậu và sức khỏe lại do toàn xã hội gánh chịu", ông nói.
Các nhà khoa học khí hậu nhiều lần cảnh báo mùa cháy rừng tại châu Âu đang kéo dài hơn, dữ dội hơn và khó dự báo hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu.
Ngay cả EC cũng thừa nhận rằng năng lực chữa cháy sẽ không bao giờ đủ nếu các khu rừng và cảnh quan nông thôn không được quản lý theo hướng thích ứng và có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu.
