Tiềm năng từ cây trồng bản địa
Thạch đen (sương sáo) là cây dược liệu thực phẩm dễ trồng, ít sâu bệnh, thích hợp với điều kiện đất đai, khí hậu nhiều địa phương trong tỉnh. Tại các xã Canh Tân, Minh Khai, Kim Đồng, Đông Khê, Đức Long… người dân đã chủ động mở rộng diện tích, bước đầu hình thành vùng trồng tập trung và liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp.
Cây Thạch đen được Cao Bằng định hướng phát triển bài bản theo chuỗi giá trị, gắn sản xuất với chế biến. Ảnh: Bảo Hà.
So với ngô, sắn, lúa nương, thạch đen cho thu nhập vượt trội, cao đạt khoảng 100 - 150 triệu đồng/ha/vụ. Giá bán sản phẩm khô dao động từ 25.000 - 45.000 đồng/kg; thị trường tiêu thụ không chỉ trong tỉnh mà còn mở rộng ra Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và từng bước xuất khẩu sang Trung Quốc.
Hiện toàn tỉnh đã được cấp 177 mã số vùng trồng và 2 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu chính ngạch. Đặc biệt, sản phẩm “Thạch đen Thạch An - Cao Bằng” đã được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận, tạo nền tảng quan trọng để xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm.
Dù có tiềm năng lớn, song việc phát triển thạch đen hiện vẫn mang tính tự phát, nhỏ lẻ. Diện tích phân tán, thiếu quy hoạch; sản xuất chủ yếu theo hộ gia đình; liên kết giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp chưa chặt chẽ; bao tiêu sản phẩm thiếu ổn định.
Hoạt động chế biến chủ yếu ở dạng thô hoặc sơ chế đơn giản, giá trị gia tăng thấp. Toàn tỉnh mới có 10 cơ sở đạt OCOP 3 sao, có bao bì, nhãn mác và tham gia 4 sàn thương mại điện tử; sản phẩm chế biến sâu còn rất hạn chế. Thiếu cơ sở chế biến quy mô lớn khiến sản phẩm dễ bị ép giá khi vào vụ thu hoạch.
Liên kết “4 nhà” còn lỏng lẻo; chất lượng giống chưa đồng đều; quy trình kỹ thuật chưa thống nhất. Dù đã có nhiều chính sách hỗ trợ, nhưng đến nay chưa có một Đề án cấp tỉnh đồng bộ để quy hoạch vùng nguyên liệu, tổ chức lại sản xuất và phát triển chuỗi giá trị bền vững.
Thạch đen cho thu nhập vượt trội, cao đạt khoảng 100 - 150 triệu đồng/ha/vụ. Ảnh: Bảo Hà.
Chính vì vậy, trong bối cảnh tỉnh đang thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc ban hành Đề án phát triển cây thạch đen giai đoạn 2026-2030 là bước đi mang tính chiến lược.
Hướng tới thương hiệu nông sản chủ lực
Theo định hướng, năm 2026 tỉnh sẽ xây dựng mô hình trồng thâm canh tại 5 xã: Quảng Uyên, Bế Văn Đàn, Độc Lập, Trà Lĩnh, Trùng Khánh với quy mô khoảng 5 ha. Mô hình triển khai trên diện tích đất lúa một vụ và một số diện tích cây trồng kém hiệu quả nhằm nâng cao giá trị sử dụng đất.
Mô hình áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến, tổ chức tập huấn trực tiếp cho nông dân và liên kết tiêu thụ sản phẩm thông qua doanh nghiệp. Sản lượng dự kiến đạt khoảng 28,5 - 29 tấn. Đây là cơ sở để đánh giá hiệu quả, hoàn thiện quy trình trước khi nhân rộng.
Sang năm 2027, diện tích tại 5 xã sẽ được mở rộng, mỗi xã thêm khoảng 5 ha. Đồng thời, tỉnh dự kiến hỗ trợ xây dựng 4 chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ theo chuỗi giá trị, quy mô khoảng 50 ha/chuỗi, có sự tham gia của doanh nghiệp và hợp tác xã làm chủ thể liên kết. Nhà nước hỗ trợ giống đảm bảo chất lượng; doanh nghiệp chịu trách nhiệm ký hợp đồng, thu mua, sơ chế, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
Sau khi triển khai, dự kiến hình thành 4 vùng sản xuất Thạch đen tập trung gắn với bao tiêu sản phẩm, tạo nền tảng phát triển bền vững.
Bà Mã Thị Trà My, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh nhấn mạnh: “Thạch đen là cây trồng có lợi thế rõ rệt của địa phương, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và tập quán canh tác của người dân. Tuy nhiên, nếu không tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung, có liên kết chuỗi và chế biến sâu thì giá trị gia tăng sẽ rất hạn chế.”
Tại các xã Canh Tân, Minh Khai, Kim Đồng, Đông Khê, Đức Long… người dân đã chủ động mở rộng diện tích, bước đầu hình thành vùng trồng tập trung và liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp. Ảnh: Bảo Hà.
Cũng theo bà My, mục tiêu của Đề án không chỉ là mở rộng diện tích, mà quan trọng hơn là hình thành vùng nguyên liệu tập trung, xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp; gắn sản xuất với chế biến và thị trường tiêu thụ ổn định. xác định phải làm từng bước chắc chắn: thí điểm mô hình thâm canh, đánh giá hiệu quả, sau đó nhân rộng; đồng thời thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu để nâng cao giá trị. Khi có chuỗi liên kết bền vững, người dân sẽ yên tâm sản xuất, thu nhập ổn định hơn
"Đề án phát triển cây Thạch đen giai đoạn 2026-2030 phù hợp với định hướng tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hiệu quả, bền vững; góp phần thực hiện mục tiêu giảm nghèo và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh", bà My khẳng định.
Việc triển khai Đề án không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn tạo động lực thay đổi tư duy sản xuất. Từ sản xuất nhỏ lẻ, tự phát, người dân sẽ từng bước tham gia vào chuỗi giá trị có hợp đồng, có tiêu chuẩn kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
Cùng với đầu tư chế biến sâu, chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu đồng bộ, thạch đen Cao Bằng có cơ hội trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của tỉnh, phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.
Từ một cây trồng bản địa giàu tiềm năng, thạch đen đang đứng trước cơ hội phát triển mới. Với lộ trình cụ thể, giải pháp đồng bộ và sự quyết tâm của ngành nông nghiệp, Đề án phát triển cây thạch đen giai đoạn 2026-2030 được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá, nâng cao thu nhập cho người dân và góp phần phát triển nông nghiệp tỉnh Cao Bằng theo hướng bền vững, lâu dài.
