Việt Nam đang là một trong những cường quốc xuất khẩu tôm của thế giới. Hàng tỷ USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm, hàng triệu lao động sống nhờ nghề tôm và hàng trăm nghìn hộ nuôi đang đặt kỳ vọng vào ngành kinh tế chiến lược này.
Nhưng có một nghịch lý đáng suy ngẫm.
Chúng ta đang tập trung bàn về mở rộng thị trường, tăng sản lượng, xây dựng thương hiệu quốc gia, phát triển chế biến sâu… trong khi mắt xích đầu tiên và quan trọng nhất của cả chuỗi giá trị, con giống, vẫn còn nhiều thách thức cần tiếp tục được hoàn thiện.
Một ngôi nhà không thể vững nếu nền móng yếu. Một ngành tôm cũng không thể phát triển bền vững nếu chất lượng con giống chưa được quản trị hiệu quả.
Con giống quyết định gần như toàn bộ vòng đời của con tôm. Không một người nuôi nào có thể biến một con giống kém chất lượng thành một vụ nuôi thành công. Con giống khỏe mạnh, sạch bệnh và có nguồn gốc rõ ràng sẽ tạo nền tảng để người nuôi quản lý tốt hơn các yếu tố còn lại.
Trong sản xuất tôm, mọi kỹ thuật, công nghệ và kinh nghiệm đều chỉ phát huy tối đa khi điểm xuất phát là một con giống đạt chuẩn.
Đó là quy luật sinh học. Không ai có thể thay đổi quy luật ấy.
Mỗi con giống chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố: nguồn nước, chất lượng tôm bố mẹ, môi trường, nhiệt độ, độ mặn, hệ vi sinh, dịch bệnh, quy trình sản xuất, an toàn sinh học, trình độ quản trị... Chỉ cần một mắt xích mất kiểm soát thì toàn bộ hệ thống có thể bị ảnh hưởng.
Đó cũng là lý do không nhiều quốc gia trên thế giới phát triển mạnh ngành sản xuất tôm giống. Đây không phải ngành sản xuất thông thường, không phải ngành của sự may rủi. Đây là ngành của khoa học, của công nghệ và của kỷ luật.
Thực trạng đáng suy nghĩ
Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hàng chục, hàng trăm tỷ đồng để xây dựng hệ thống sản xuất hiện đại. Họ đầu tư khu nuôi bố mẹ, hệ thống xử lý nước, hệ thống an toàn sinh học, công nghệ, nhân lực, nghiên cứu...
Chiều ngược lại, vẫn còn những cơ sở quy mô nhỏ hoặc chưa đầu tư đầy đủ hạ tầng theo tiêu chuẩn cao nhưng vẫn tham gia thị trường.
Điều này tạo ra sự cạnh tranh rất khác biệt về chi phí và chất lượng.
Nếu chất lượng sản phẩm không được thị trường và cơ quan quản lý phân biệt rõ ràng, doanh nghiệp đầu tư bài bản sẽ gặp nhiều bất lợi. Đó là điều không ai mong muốn.
Điều đáng lo nhất không phải là giá. Giá bán hôm nay có thể tăng. Ngày mai có thể giảm. Nhưng niềm tin thì rất khó lấy lại.
Điều đáng lo hơn là nếu trên thị trường xuất hiện những lô giống không bảo đảm chất lượng hoặc không truy xuất được nguồn gốc, rủi ro sẽ không chỉ dừng lại ở một vụ nuôi.
Một lô giống có vấn đề có thể kéo theo nhiều hệ lụy như thiệt hại cho người nuôi, gia tăng nguy cơ dịch bệnh, ảnh hưởng đến các vùng nuôi lân cận, làm giảm niềm tin của thị trường, ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành.
Người chịu thiệt hại cuối cùng thường là người nông dân và các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc.
Cạnh tranh phải bằng chất lượng
Một nền kinh tế hiện đại không thể phát triển nếu cạnh tranh chủ yếu dựa trên giá rẻ. Ngành tôm cũng vậy.
Doanh nghiệp cần được khuyến khích cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, năng suất, khả năng truy xuất nguồn gốc, uy tín thương hiệu, dịch vụ kỹ thuật... Đó mới là nền tảng để ngành phát triển lâu dài.
Việt Nam cần một cuộc cải cách về quản trị con giống. Nếu coi ngành tôm là ngành kinh tế chiến lược quốc gia thì con giống cũng phải được quản trị như một tài sản chiến lược.
Đã đến lúc cần một bước chuyển từ quản lý theo thủ tục sang quản trị theo chất lượng và dữ liệu.
Một ngành mạnh phải bảo vệ người làm đúng
Một doanh nghiệp đầu tư hàng trăm tỷ đồng để sản xuất đúng tiêu chuẩn không nên phải cạnh tranh theo cách giống như một cơ sở đầu tư rất thấp.
Một người nuôi mua giống chất lượng không nên chịu thiệt vì những rủi ro từ sản phẩm không đạt chuẩn lưu thông trên thị trường.
Một thị trường công bằng là thị trường bảo vệ người làm đúng và tạo động lực để nhiều người cùng làm đúng.
Đó cũng là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành tôm Việt Nam.
Đã đến lúc thay đổi tư duy
Thế giới ngày càng yêu cầu cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.
Nếu không nâng chuẩn ngay từ con giống, chúng ta sẽ rất khó duy trì lợi thế trong tương lai.
Việt Nam có thiên nhiên ưu đãi, có đội ngũ doanh nghiệp giàu kinh nghiệm, có nhà khoa học giỏi, có người nuôi cần cù....
Điều còn thiếu là một hệ thống quản trị đủ mạnh để kết nối tất cả những nguồn lực ấy thành một chuỗi giá trị thống nhất.
Lời kết
Muốn ngành tôm Việt Nam đi xa, hãy bắt đầu từ con giống.
Muốn người nuôi có lãi, hãy bắt đầu từ con giống.
Muốn doanh nghiệp phát triển bền vững, hãy bắt đầu từ con giống.
Muốn thương hiệu tôm Việt Nam được thế giới tin cậy, cũng hãy bắt đầu từ con giống.
Con giống không chỉ là khởi đầu của một vụ nuôi.
Con giống chính là khởi đầu của tương lai ngành tôm Việt Nam.
Nếu chúng ta cùng xây dựng một nền sản xuất minh bạch, dựa trên khoa học, tiêu chuẩn và trách nhiệm, ngành tôm Việt Nam sẽ không chỉ giữ vững vị thế hiện nay mà còn có cơ hội trở thành hình mẫu phát triển bền vững của ngành thủy sản thế giới.
Những định hướng có thể xem xét nhằm thực hiện cuộc cải cách về quản trị con giống:
- Quy hoạch tập trung các vùng sản xuất giống đạt chuẩn;
- Nâng cao yêu cầu về an toàn sinh học đối với cơ sở sản xuất;
- Tăng cường truy xuất nguồn gốc điện tử cho từng lô giống;
- Phát triển hệ thống kiểm định độc lập;
- Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu và chọn giống;
- Nâng cao năng lực giám sát dịch bệnh;
- Tăng cường minh bạch thị trường và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật.
Đây không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Đó còn là trách nhiệm của doanh nghiệp, hiệp hội, nhà khoa học và cả người nuôi.
