Cả thôn chung tay bảo vệ loài động vật sách đỏ quý hiếm

Rừng Tam Mỹ Tây (xã Tam Mỹ, TP. Đà Nẵng) là nơi cư trú của đàn voọc chà vá chân xám quý hiếm - loài động vật nằm trong sách đỏ được bảo vệ nghiêm ngặt. Khu vực này có 30 ha rừng sản xuất của người dân thôn Tú Mỹ, liền kề với rừng đặc dụng được bảo tồn do BQL Rừng đặc dụng Đà Nẵng quản lý.

Điều kỳ diệu nhất, loài linh trưởng quý hiếm này lại chọn nơi định cư trong khu vực vùng đệm: phân khu 30 ha rừng sản xuất tiếp giáp với khu vực rừng đặc dụng.

Kỳ diệu hơn nữa, nhiều năm trước, khi người dân địa phương còn chưa biết tên gọi chính xác của loài linh trưởng đẹp đẽ với màu sắc, đặc thù riêng, chưa biết chúng là động vật sách đỏ quý hiếm được bảo vệ nghiêm ngặt, họ đã bảo nhau canh giữ không cho ai làm hại tới bầy linh trưởng. Để rồi, số lượng các cá thể  voọc chà vá chân xám quý hiếm này gia tăng mỗi năm, trong “ngôi nhà” rừng xanh mà chúng đã chọn làm nơi định cư bền vững, lâu dài.

Khi đã biết rõ chúng là loài vật quý hiếm, Tổ tuần tra cộng đồng bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ lại càng thêm quyết tâm, trách nhiệm canh giữ môi trường sống của chúng mỗi ngày.

Câu chuyện gắn với anh Huỳnh Công Phương - trưởng thôn Tú Mỹ, đồng thời là Tổ trưởng tổ tuần tra bảo vệ rừng Tam Mỹ.

Thôn sở hữu đàn linh trưởng quý hiếm

Đường tỉnh 617 từ trung tâm huyện Núi Thành (tỉnh Quảng Nam cũ) vào xã Tam Mỹ xuyên qua những ngút ngàn thảm xanh. Nhìn trên bản đồ vệ tinh, một mảng xanh dịu êm trải dài tít tắp khiến màn hình chiếc điện thoại chỉ đường cũng trở nên mơ mộng. Tam Mỹ nằm ở phía đông nam của TP. Đà Nẵng, nhìn ra Biển Đông, kế bên là đất Quảng Trị. Đặt chân lên Tam Mỹ cũng là lúc chạm tới dải đất Trường Sơn.

Anh Huỳnh Công Phương hẹn chúng tôi ở bìa rừng: một ngã ba trổ ra bên hông đường tỉnh 617. Đó là một khu đất trống trải, hai bên là những biển cảnh báo nhắc nhở bảo tồn loài voọc chà vá chân xám quý hiếm. Điểm hẹn là một trong 4 nhánh đường tuần tra quen thuộc, gồm Hòn Dương Bông, Hòn Dồ, Hòn Ông và Hòn Dương Bản Lầu của Tổ tuần tra cộng đồng rừng thôn Tú Mỹ hàng chục năm qua. Ngày hôm nay, chúng tôi được tham gia tuần từng cùng với Tổ cộng đồng do anh Phương làm tổ trưởng, theo hướng Hòn Dồ.

Trước mỗi cuộc tuần tra, nhóm của anh Phương đã chuẩn bị đầy đủ các phương tiện, trang bị gồm ống nhòm, điện thoại cài đặt phần mềm định vị, bản đồ vệ tinh; dao quắm đi rừng để phát cây dây leo, cỏ dại, nước uống… Quần áo bảo hộ do Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) trang bị. Còn phương tiện (xe máy), các thành viên tự túc. Ai cũng mang một đôi dép quai hậu nhựa mềm của bộ đội. “Đi tuần rừng mùa khô, phải qua nhiều khe suối nên dẹp này rất phù hợp” - anh Phương chia sẻ.

Năm 2017, một cuộc khảo sát lần đầu tiên được tiến hành tại rừng Tú Mỹ. Các nhà khoa học nghiên cứu ghi nhận khoảng 20 cá thể linh trưởng sinh sống rải rác tại các khu rừng tự nhiên thuộc Hòn Dương Bông, Hòn Dồ, Hòn Ông và Hòn Dương Bản Lầu, xã Tam Mỹ, với diện tích khoảng 30 ha. Điều bất ngờ hơn, chúng chính là loài voọc chà vá chân xám sinh sống rải rác ở một số khu vực nhất định ở Việt Nam, số lượng cũng hết sức hạn chế. Ngay lập tức, chúng được đưa vào nhóm động vật sách đỏ quý hiếm, nguy cấp, đặc biệt cần được bảo vệ. Điều 244 Bộ Luật hình sự quy định: các hành vi săn bắt, giết, nuôi nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép loài voọc chà vá chân xám bị xử phạt cao nhất lên tới 4 tỷ đồng và 15 năm tù - một hình phạt vô cùng nghiêm khắc.

Câu chuyện của anh Huỳnh Công Phương: nhiều năm trước, người dân xã Tam Mỹ vẫn thường vào rừng để mưu sinh. Đi rừng nhiều, người dân bắt gặp một loài vật sinh sống trong cánh rừng tự nhiên của xã với bộ lông đẹp, tính tình hiền lành và thường phát ra những âm thanh đặc trưng để gọi bầy. Người dân gọi chúng là “con dộc”, nghĩa là tiếng kêu vang lên giữa rừng.

Thấy chúng hiền và đẹp nên bà con thương lắm. Không ai bảo ai, người dân tự nhắc nhau không được săn bắt, không cho người lạ vào rừng bẫy thú. Việc bảo vệ ban đầu hoàn toàn là tự phát, xuất phát từ tình cảm và ý thức một cách rất tự nhiên. Cho tới năm 2017, khi tên khoa học của chúng chính thức được các nhà khoa học chia sẻ, dân Tam Mỹ mới giật mình, hóa ra bấy lâu nay xã đang sở hữu một giống loài sách đỏ cực kỳ quý hiếm.  “Con dộc” mà bà con bảo vệ bao năm chính là voọc chà vá chân xám - một loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp theo danh sách của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).

“Lúc biết đó là loài cực kỳ quý hiếm, bà con ai cũng vừa mừng vừa lo. Mừng vì mình đã vô tình bảo vệ được một báu vật của thiên nhiên, lo vì trách nhiệm từ đó cũng lớn hơn rất nhiều,” anh Phương chia sẻ.

Hồi sinh loài linh trưởng biểu tượng

Năm 2018, Tổ tuần tra cộng đồng thôn Tú Mỹ được thành lập, ban đầu nhóm gồm 10 thành viên gồm đại diện của nhiều lực lượng như UBND xã, kiểm lâm địa bàn và người dân địa phương. Nhiệm vụ chính của nhóm là tuần tra, quản lý bảo vệ rừng, giám sát và kịp thời ngăn chặn các hành vi xâm hại đến đàn voọc cũng như hệ sinh thái rừng tự nhiên.

Theo lịch trình, mỗi tháng nhóm tổ chức 4 đợt tuần tra kéo dài từ 7 giờ sáng đến hơn 6 giờ chiều. Ngoàii lịch cố định, khi người dân phát hiện dấu hiệu lâm tặc, bẫy thú hay săn bắt chim trái phép, các thành viên sẵn sàng lên đường bất kể ngày hay đêm… Mọi phương tiện, thiết bị… nhóm tự trang bị, ai có gì dùng nấy, kể cả những kiến thức về bảo tồn, kỹ năng tuần tra… cũng đều tự mày mò học hỏi. Thứ quan trọng nhất ai cũng có sẵn, đó là tình yêu thiên nhiên, trách nhiệm bảo vệ rừng và ý thức, bảo vệ rừng chính là bảo vệ “ngôi nhà” của bầy linh trưởng đẹp đẽ!

Bước ngoặt lớn đối với Tổ tuần tra rừng cộng đồng Tam Mỹ Tây: năm 2018, Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh (GreenViet) vào địa bàn xã thực địa. Khi biết về Tổ cộng đồng tuần tra, bảo vệ rừng tự phát này, GreenViet đã phối hợp với chính quyền xã Tam Mỹ Tây để thành lập Nhóm tiên phong bảo vệ voọc chà vá chân xám Tam Mỹ Tây. Từ đây, những kiến thức, kỹ năng về môi trường, đa dạng sinh học; các phương pháp bảo tồn, tuần tra… được các chuyên gia môi trường trang bị cho các thành viên, hệ thống hóa thành những kiến thức để người dân nắm được, từ đó tuyên truyền, vận động tới người thân trong gia đình và cộng đồng xung quanh.

Ngoài đào tạo về kiến thức, kỹ năng, GreenViet cũng hỗ trợ trang thiết bị, máy móc… cho các thành viên trong Tổ, để từ đó hình thành một nhóm tuần tra ngày càng hoàn thiện về số lượng, tổ chức, nguyên tắc hoạt động. Không chỉ là những “người gác rừng”, các thành viên của nhóm còn là những tuyên truyền viên tích cực trong cộng đồng. Thông qua các buổi trò chuyện, sinh hoạt thôn xóm, câu chuyện về voọc chà vá chân xám dần được lan tỏa, giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị sinh học, pháp lý cũng như ý nghĩa của việc bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm này.

Ông Trần Hữu Vỹ, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh (GreenViet), cho biết: từ một nhóm bảo vệ hình thành hoàn toàn tự phát, đến nay,  cộng đồng bảo tồn Voọc chà vá chân xám Tam Mỹ Tây đã không ngừng lớn mạnh, hoạt động ngày càng bài bản và chuyên nghiệp hơn với sự chung tay của chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và người dân.

Từ suy nghĩ cảm tính “loài linh trưởng hiền lành, đẹp đẽ, bà con thương nên mới bảo vệ”, nhận thức cộng đồng đã từng bước được nâng cao để hiểu rõ đây là loài linh trưởng quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Nhóm bảo vệ được tăng cường năng lực, trang bị tốt hơn cho công tác tuần tra; các thành viên và gia đình còn được mua bảo hiểm là hình thức động viên thiết thực và nhân văn.

Nối tiếp GreenViet, từ năm 2025, WWF-Việt Nam đã tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng, bảo vệ voọc chà vá chân xám tại rừng Tú Mỹ. Bên cạnh việc trang bị cho nhóm trang thiết bị, kỹ năng, WWF-Việt Nam hướng cộng đồng tới những sinh kế bền vững theo hình thức giúp bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển sản xuất nông nghiệp bằng cách cho vay vốn sản xuất quay vòng (2 năm/người/lần)…

Chỉ tính riêng năm 2024, thông qua các dự án do các tổ chức quốc tế tài trợ, nhiều hộ dân và thành viên Nhóm tiên phong đã được hỗ trợ heo giống, gà giống, thức ăn chăn nuôi và mô hình trồng cây gỗ lớn. Các mô hình sinh kế này không chỉ giúp người dân tăng thu nhập mà còn tạo động lực để họ gắn bó hơn với công tác bảo vệ rừng và bảo tồn chà vá chân xám.

Phó chủ tịch UBND xã Tam Mỹ Trần Hồng Dương đánh giá: Tổ tuần tra cộng đồng rừng thôn Tú Mỹ là mô hình bảo tồn do cộng đồng (OECM) hoạt động rất hiệu quả, giúp bảo vệ đa dạng sinh học tại chỗ, bảo vệ rừng và nguồn lợi tự nhiên. Người dân chủ động hơn trong việc phối hợp với chính quyền, với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế. Qua đó, không chỉ bảo vệ được đàn voọc quý hiếm, mà hệ sinh thái rừng cũng được bảo vệ, đồng thời tạo sinh kế bền vững từ chính sự đa dạng sinh học của hệ sinh thái mà người dân đã chung tay gìn giữ”.

Bằng sự nỗ lực của cộng đồng bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ, chính quyền địa phương và sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế về môi trường, đàn voọc chà vá chân xám trong rừng Tam Mỹ ngày càng gia tăng về số lượng. Từ khoảng 20 cá thể kiểm đếm năm 2017, đầu năm 2024 số lượng quần thể đã tăng lên khoảng 75 cá thể thuộc 9 đàn khác nhau, trong đó có nhiều cá thể con non và cá thể vị thành niên. Tín hiệu khả quan này cho thấy hiệu quả rõ rệt của các hoạt động bảo tồn dựa vào cộng đồng tại địa phương.

Số lượng quần thể Chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây được ghi nhận tăng dần qua các giai đoạn điều tra, cho thấy hiệu quả tích cực của công tác bảo tồn cộng đồng, cụ thể:

Nhóm đã hỗ trợ tạm giữ và phối hợp với lực lượng các bên liên quan ngăn chặn kịp thời trên 50 các vụ vi phạm đến bảo vệ rừng và đa dạng sinh học, tái thả được vài chục cá thể động vật hoang dã như cu li, các loài chim và thú khác… Đặc biệt Nhóm đã vận động được hơn 30 hộ dân có rẫy keo xung quanh rừng tự nhiên ưu tiên bảo tồn Chà vá chân xám đốt thực bì không ảnh hưởng đến sinh cảnh sống của Voọc, không lấn chiếm diện tích rừng tự nhiên. Hiện nay diện tích rừng tự nhiên khu vực Hòn Dồ, Dương Bông, Hòn Ông và Dương Bản Lầu không những được giữ nguyên diện tích mà còn có dấu hiệu tăng thêm khi số liệu năm 2024 từ UBND xã xác nhận để giao khoán cho cộng đồng quản lý bảo vệ là 31,64ha.