Bán đất mặt ruộng: [Bài 3] Vi phạm kép pháp luật đất đai, khoáng sản

Hủy hoại đất có thể phạt tới 1 tỷ đồng

Bóc đi lớp đất mặt ruộng, bán thu lợi là hành vi ‘hủy hoại đất’ bị phạt tiền và phải khôi phục hiện trạng ban đầu. 

Theo ông Bùi Văn Hải, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đất đai, hành vi bán đất mặt ruộng liên quan trực tiếp đến hành vi hủy hoại đất theo quy định tại Điều 14 Nghị định 123/2024/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Đây là nhóm hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng canh tác, chất lượng và mục đích sử dụng đất nông nghiệp.

Cụ thể, hành vi hủy hoại đất có 2 nhóm: làm suy giảm chất lượng đất và làm biến dạng địa hình. Các hành vi làm suy giảm chất lượng đất gom làm mất hoặc giảm độ dày tầng đất đang canh tác; làm thay đổi lớp mặt của đất sản xuất nông nghiệp bằng các loại vật liệu, chất thải hoặc đất lẫn cát, sỏi, đá hay loại đất có thành phần khác với loại đất đang sử dụng; gây bạc màu, gây xói mòn, rửa trôi đất nông nghiệp mà dẫn đến làm mất hoặc giảm khả năng sử dụng đất… Nhóm hành vi này có thể xử phạt từ 2 đến 100 triệu đồng. Nhóm hành vi làm biến dạng địa hình gồm thay đổi độ dốc bề mặt đất; hạ thấp bề mặt đất… có thể bị xử phạt từ 5 đến 200 triệu đồng.

Đặc biệt, đối với các hành vi vi phạm mà thuộc trường hợp không có tính khả thi để khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm thì mức phạt tiền bằng 2 lần mức phạt tiền tương ứng, tối đa không quá 500 triệu đồng đối với cá nhân, không quá 1 tỷ đồng đối với tổ chức.

Việc coi hành vi bán đất mặt ruộng là hành vi hủy hoại đất thể hiện sự thay đổi rõ rệt trong tư duy quản lý, chuyển từ xử lý hành chính thông thường sang bảo vệ tài nguyên đất như một nguồn lực chiến lược.

Ông Hải cho biết thêm, không dừng lại ở việc xử phạt bằng tiền, Điều 14 còn quy định biện pháp buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm, trừ trường hợp việc khôi phục không khả thi trên thực địa. Chính quyền cấp tỉnh được giao căn cứ tình hình thực tế tại địa phương để quy định cụ thể các trường hợp không có tính khả thi cũng như mức độ khôi phục đất.

“Quy định này cho thấy quan điểm xuyên suốt của cơ quan quản lý là không chỉ xử phạt hành vi vi phạm mà còn phải khôi phục giá trị sử dụng của đất, hạn chế tình trạng “phạt cho tồn tại”. Bởi thực tế cho thấy, nhiều diện tích đất nông nghiệp sau khi bị lấy đất mặt đã trở nên bạc màu, khó phục hồi, ảnh hưởng lâu dài đến sản xuất và sinh kế của người dân”, ông Hải nói.

Theo các chuyên gia, lớp đất canh tác hình thành qua quá trình tích tụ tự nhiên kéo dài hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Khi bị bóc tách, khả năng phục hồi rất chậm và tốn kém.

Khai thác đất mặt ruộng phải theo quy định pháp luật về khoáng sản

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ dừng lại ở hành vi hủy hoại đất nông nghiệp. Điểm mấu chốt cần làm rõ là khi nào hoạt động cải tạo ruộng chuyển thành hoạt động khai thác khoáng sản.

Theo một chuyên gia thuộc Hội Khoa học và Công nghệ Mỏ Việt Nam, nếu việc bóc lớp đất mặt (cải tạo đất tại chỗ) chỉ nhằm mục đích cho canh tác nông nghiệp, không đưa đất ra ngoài khu vực canh tác, không phát sinh hoạt động mua bán, thì có thể được xem xét dưới góc độ cải tạo đất nông nghiệp.

Nhưng khi khối lượng đất mặt này bị vận chuyển ra khỏi khu vực đó để bán, cho tặng sử dụng như vật liệu san lấp ở nơi khác, bản chất pháp lý của hoạt động này đã thay đổi. Khi đó, khối lượng đất mặt đã đào lên trở thành đối tượng của hoạt động thu hồi khoáng sản, phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.

Ranh giới pháp lý nằm ở việc phần đất bóc đi có bị đưa vào lưu thông như một loại tài nguyên hay không. Nếu đất được khai thác và tiêu thụ như vật liệu san lấp, hoạt động này phải tuân thủ quy định của pháp luật về địa chất, khoáng sản, thay vì chỉ được xem là cải tạo đất thông thường.

Ông Nguyễn Văn Nguyên - nguyên Phó Cục trưởng Cục Địa chất Việt Nam cho biết, điểm d, khoản 1 Điều 6 Luật Địa chất và khoáng sản đã nêu rõ: Khoáng sản nhóm IV bao gồm khoáng sản chỉ phù hợp với mục đích làm vật liệu san lấp, đắp nền móng công trình, xây dựng công trình thủy lợi, phòng, chống thiên tai, gồm: đất sét, đất đồi, đất có tên gọi khác; đất lẫn đá, cát, cuội hoặc sỏi; cát (trừ cát, sỏi lòng sông, lòng hồ và khu vực biển).

Đối chiếu với quy định này, đất mặt ruộng bị khai thác sử dụng làm vật liệu san lấp, đắp nền móng công trình... là tài nguyên khoáng sản và được xếp vào nhóm IV (được coi là tài nguyên địa chất) và phải thực hiện các quy định về việc thăm dò, khai thác theo quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản (Mục 4. Khai thác khoáng sản nhóm IV) cũng như thực hiện các nghĩa vụ khác của pháp luật liên quan.

“Như vậy việc khai thác đất mặt ruộng đem bán chưa được các cơ quan nhà nước xem xét theo quy định ở các Điều 73, Điều 74 và tổ chức cá nhân khai thác thực hiện quyền và nghĩa vụ ở Điều 72 Luật Địa chất và khoáng sản và các quy định sửa đổi một số điểm của Điều 73 (Điều 22 Luật 147 năm 2025) là vi phạm pháp luật”, ông Nguyên nhấn mạnh.

Hành vi này vi phạm ở 3 khía cạnh: Khai thác khoáng sản không có giấy phép; vi phạm việc bảo vệ tài nguyên (đất canh tác bị mất đi) và vi phạm về qui định nghĩa vụ tài chính (thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, ký quỹ phục hồi môi trường).

“Qua thực tế việc bán đất mặt ruộng ở Tây Ninh, Vĩnh Long, cần xem xét trách nhiệm của chính quyền địa phương đối với việc bảo vệ tài nguyên địa chất, và cả việc hướng dẫn người dân có đất ruộng nếu có ý định san lấp hạ cốt ruộng dư thừa nguồn đất mặt phải thực hiện theo quy định của pháp luật nêu trên nếu mang sản phẩm khai thác đi bán”, ông Nguyễn Văn Nguyên - nguyên Phó Cục trưởng Cục Địa chất Việt Nam nói.