Đây không chỉ là bước leo thang quân sự, mà còn là đòn đánh trực diện vào nguồn thu năng lượng của Tehran, đồng thời là phép thử đối với năng lực kiểm soát một trong những “yết hầu” kinh tế quan trọng nhất thế giới.
Phong tỏa - công cụ quân sự mang mục tiêu kinh tế
Theo kế hoạch, lệnh phong tỏa áp dụng với toàn bộ tàu thuyền ra vào các cảng Iran, bất kể quốc tịch, trong khi các tàu không liên quan đến Iran vẫn được phép đi qua eo biển.
Về bản chất, phong tỏa không chỉ là hành động quân sự mà còn mang tác động về mặt kinh tế. Mục tiêu là cắt đứt nguồn thu từ xuất khẩu dầu - vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Iran – qua đó gây sức ép buộc Tehran thay đổi hành vi.
Để thực thi, Hải quân Mỹ phải triển khai lực lượng đủ mạnh để kiểm soát luồng tàu, chặn bắt hoặc chuyển hướng các tàu bị nghi vận chuyển hàng hóa cho Iran. Các đội kiểm soát có thể lên tàu, kiểm tra và đưa tàu về cảng giữ lại nếu phát hiện vi phạm.
Lầu Năm Góc có thể cần triển khai hai nhóm tác chiến tàu sân bay cùng khoảng một chục tàu chiến mặt nước ở bên ngoài Vịnh nhằm giám sát lối vào eo biển Hormuz. Ảnh: CNN.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc phong tỏa toàn diện rất khó. Trước xung đột, mỗi ngày có khoảng 130 tàu đi qua eo biển này, khiến việc kiểm soát toàn bộ lưu lượng trở thành một bài toán khổng lồ về nhân lực và phương tiện.
Ông James Stavridis, cựu đô đốc Hải quân Mỹ, nhận định để kiểm soát khu vực, Lầu Năm Góc có thể cần triển khai hai nhóm tác chiến tàu sân bay cùng khoảng một chục tàu chiến mặt nước ở bên ngoài Vịnh nhằm giám sát lối vào eo biển Hormuz. Bên trong khu vực Vịnh, ông cho rằng cần ít nhất 6 tàu khu trục Mỹ, cùng sự hỗ trợ từ hải quân các đối tác như UAE và Saudi Arabia.Theo ông, mục tiêu là kiểm soát eo biển từ cả hai phía, nhằm siết chặt dòng lưu thông hàng hải.
Ông Schuster cho biết Hải quân Mỹ có các đội kiểm soát tàu gồm khoảng 10 đến 14 người, được huấn luyện để tiếp cận và tiếp quản tàu buôn. Trong mỗi đội có một sĩ quan boong, người sẽ đảm nhiệm vai trò như thuyền trưởng tạm thời sau khi kiểm soát tàu, điều hướng tàu đến khu neo đậu hoặc cảng để phục vụ việc tạm giữ.
Tuy nhiên, toàn bộ quá trình này đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực. Theo ông Schuster, nếu có 6 tàu khu trục hoạt động trong eo biển, chỉ 2 chiếc có thể trực tiếp thực hiện nhiệm vụ kiểm soát tàu, trong khi bốn chiếc còn lại phải làm nhiệm vụ yểm trợ, sẵn sàng đối phó với mọi nỗ lực can thiệp từ phía Iran.
Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng Mỹ có thể không phong tỏa “cứng” toàn bộ, mà áp dụng cách tiếp cận linh hoạt hơn theo “luật chiến lợi phẩm”, tức là kiểm tra có chọn lọc để gây áp lực kinh tế thay vì đóng hoàn toàn tuyến vận tải.
Bà Jennifer Parker, nghiên cứu viên không thường trú tại Lowy Institute và cựu sĩ quan Hải quân Hoàng gia Australia, cho rằng phương án bắt giữ tàu thuyền là lựa chọn nhiều khả năng Mỹ sẽ sử dụng để ngăn chặn hoạt động vận tải biển của Iran. Theo bà Parker, cách tiếp cận này thuộc phạm vi của “luật chiến lợi phẩm” (prize law) trong luật quốc tế.
Theo Cẩm nang Newport về Luật tác chiến hải quân, các bên tham chiến trên biển có thể bắt giữ tàu buôn và hàng hóa của đối phương ngoài vùng biển trung lập. Đồng thời, họ cũng có quyền kiểm tra, khám xét, chuyển hướng và thậm chí bắt giữ các tàu buôn “trung lập” nếu những tàu này chở hàng hóa bị coi là hàng cấm.
Luật chiến lợi phẩm cũng quy định rằng tàu buôn trung lập, ở bất kỳ đâu, có thể bị tấn công như mục tiêu quân sự nếu chúng “đóng góp cho hoạt động quân sự hoặc nỗ lực chiến tranh của đối phương”.
Dù có ưu thế hải quân, Mỹ vẫn phải đối mặt với nhiều nguy cơ. Iran sở hữu mạng lưới tác chiến bất đối xứng gồm tàu cao tốc mang tên lửa, máy bay không người lái, thủy lôi và tên lửa bờ. Những lực lượng này đặc biệt phù hợp để hoạt động trong vùng nước hẹp như Hormuz.
Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu Iran coi phong tỏa là hành động xâm phạm chủ quyền, nguy cơ xung đột trên biển sẽ gia tăng nhanh chóng.
Điều này khiến chiến dịch phong tỏa không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là bài toán cân bằng giữa sức ép quân sự và nguy cơ leo thang.
Thách thức trong nhiệm vụ rà phá thủy lôi
Song song với phong tỏa, nhiệm vụ rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz được đánh giá còn phức tạp hơn. Ngay từ đầu xung đột, Iran đã triển khai thủy lôi trong khu vực nhưng số lượng cụ thể hiện chưa rõ.
Thủy lôi hiện đại không chỉ phát nổ khi có tiếp xúc mà còn có cơ chế kích nổ dựa trên từ trường, âm thanh hoặc áp suất nước do tàu tạo ra. Một số loại thậm chí được lập trình để chờ nhiều mục tiêu đi qua rồi mới phát nổ, khiến việc dò tìm trở nên khó khăn hơn.
Để xử lý, Hải quân Mỹ sử dụng hai cách chính. Với thủy lôi neo, tàu quét sẽ cắt dây để chúng nổi lên và bị phá hủy. Với thủy lôi nằm đáy, các thiết bị kéo theo tàu sẽ mô phỏng tín hiệu của tàu thật để kích nổ từ xa. Trong những trường hợp phức tạp, Mỹ phải dùng thiết bị không người lái dưới nước hoặc trực thăng gắn cảm biến để phát hiện và tiêu diệt từng quả mìn.
Tàu khu trục tên lửa USS Frank E. Petersen Jr., thuộc lớp Arleigh Burke của Hải quân Mỹ hoạt động trên biển Ả Rập ngày 18/3. Ảnh: Hải quân Mỹ.
Tuy nhiên, năng lực rà phá thủy lôi của Mỹ hiện không còn dồi dào như trước, khi nhiều tàu chuyên dụng đã bị loại biên. Năm ngoái, Hải quân Mỹ đã cho ngừng hoạt động 4 tàu rà phá thủy lôi chuyên dụng từng được triển khai tại Bahrain.
Nhiệm vụ rà phá sau đó được chuyển giao cho 3 tàu tác chiến ven bờ được tích hợp gói thiết bị xử lý thủy lôi. Tuy nhiên, vị trí hiện tại của các tàu này không được công bố. Chỉ có thông tin cho biết hai trong số đó đã xuất hiện tại Singapore vào tháng trước.
Trong bối cảnh năng lực chuyên trách bị thu hẹp, các nhà phân tích nhận định Washington có thể sẽ phải tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài để đảm bảo việc rà phá thủy lôi tại eo biên Hormuz được tiến hành đầy đủ và hiệu quả.
“Đây là lĩnh vực mà Hải quân Mỹ có lẽ sẽ phải dựa vào các đồng minh và đối tác nhiều hơn so với những gì người ta thường nghĩ”, chuyên gia Alessio Patalano, giáo sư về chiến tranh và chiến lược tại Đại học King’s College (London, Anh), nhận xét.
