An cư giữa đại ngàn: [Bài 1] Vững tin giữ rừng, bảo vệ biên cương

Nóc làng bình yên

Nằm cách cửa khẩu Tây Giang khoảng 5 km, thôn Cha’nốc là một trong những điểm sáng về hiệu quả sắp xếp, bố trí lại khu dân cư của xã biên giới Hùng Sơn.

Men theo con đường bê tông uốn lượn giữa núi rừng, Cha’nốc hiện ra với những mái nhà mới nằm ngay ngắn bên các tuyến đường rộng rãi, sạch sẽ. Khu dân cư được quy hoạch bài bản, điện lưới phủ khắp, đường giao thông nối đến từng ngõ nhỏ. Hiện nay, 122 hộ dân với 520 nhân khẩu đang sinh sống tại đây.

Trường học nằm không xa khu dân cư, tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ em đến lớp mỗi ngày. Trạm y tế cách thôn khoảng 3 km, người dân chỉ mất chừng 10 phút đi xe máy để khám chữa bệnh. Những điều tưởng chừng bình thường ở miền xuôi lại là hạnh phục lớn lao với nhiều thế hệ đồng bào nơi vùng biên này.

Ngồi trước hiên nhà nhìn con đường bê tông chạy ngang qua thôn, ông Cơ Lâu Hênh, Trưởng thôn Cha’nốc nhớ lại những năm tháng bà con còn sống ở địa điểm cũ. Khi ấy, nhà cửa nằm nép dưới chân núi, mặt bằng chật hẹp, mùa mưa đến là nỗi lo sạt lở lại đè nặng lên mỗi gia đình. Đường sá khó khăn, mỗi lần có người đau ốm, bà con phải thay nhau khiêng cáng băng rừng, vượt suối để đến cơ sở y tế.

“Nơi ở mới giúp cuộc sống ổn định hơn nhiều. Bà con có điều kiện làm ăn, phát triển kinh tế. Trẻ con đi học thuận lợi, người lớn cũng yên tâm hơn mỗi khi mùa mưa bão về”, ông Hênh chia sẻ.

Sự đổi thay ở Cha’nốc không phải là câu chuyện riêng. Trên những dãy núi phía tây Đà Nẵng, nhiều ngôi làng của đồng bào dân tộc thiểu số cũng đang từng ngày thay đổi nhờ các chương trình sắp xếp, ổn định dân cư miền núi.

Từ bao đời nay, đồng bào thường chọn những nơi có núi bao bọc, có suối chảy qua để dựng làng. Đó là cách thích nghi với thiên nhiên và cũng là một phần trong văn hóa cư trú của cộng đồng. Thế nhưng, những năm gần đây, thời tiết ngày càng cực đoan. Những trận mưa lớn kéo dài khiến sạt lở đất, lũ quét, lũ ống xuất hiện thường xuyên hơn, biến nhiều khu dân cư từng yên bình thành những vùng tiềm ẩn rủi ro. Không ít ngôi làng nằm sâu trong núi còn đối mặt với tình trạng giao thông cách trở, thiếu điện, thiếu nước sinh hoạt, việc học hành và chăm sóc sức khỏe của người dân gặp nhiều khó khăn. Bởi vậy, câu chuyện ổn định dân cư không chỉ là di dời khỏi nơi nguy hiểm mà còn là tìm kiếm những không gian sống tốt hơn cho người dân.

Từ thực tế đó, năm 2017, tỉnh Quảng Nam (cũ) ban hành nghị quyết về sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, từng bước đưa người dân ra khỏi những khu vực có nguy cơ sạt lở cao. Từ chủ trương ấy, các khu tái định cư như Pơ Ríng, Đắc Pring, Ta’ri, Z’rượt, Z’lao, A Cấp, Nal... đã được “dựng lên” ở nơi bằng phẳng, an toàn hơn, thay thế cho các nóc làng nằm cheo leo bên sườn núi hay dựng tạm nơi ven suối….

An cư gắn với giữ rừng

Ở các xã biên giới phía tây Đà Nẵng, việc ổn định dân cư còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với công tác quản lý, bảo vệ rừng và giữ vững chủ quyền biên giới.

Khi người dân có nơi ở ổn định, được quy hoạch đất ở, đất sản xuất rõ ràng, nhu cầu mở rộng nương rẫy hoặc di cư tự do giảm đáng kể. Các khu dân cư tập trung cũng giúp chính quyền thuận lợi hơn trong công tác quản lý dân cư, triển khai chính sách an sinh, bảo vệ rừng và bảo đảm quốc phòng - an ninh khu vực biên giới.

Ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch UBND xã Hùng Sơn cho biết, những năm qua địa phương đã triển khai đồng bộ công tác sắp xếp, bố trí dân cư gắn với ổn định đời sống người dân. Xã tiến hành rà soát, quy hoạch và di dời các hộ dân ra khỏi những khu vực có nguy cơ cao về thiên tai, sạt lở hoặc thiếu điều kiện phát triển, từng bước đưa người dân đến nơi ở mới an toàn hơn. Cùng với đó, hệ thống hạ tầng thiết yếu tại các khu dân cư mới được đầu tư tương đối đồng bộ.

“Việc sắp xếp, tái định cư giúp người dân ổn định cuộc sống, tạo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời góp phần bảo đảm quốc phòng - an ninh. Người dân được tiếp cận thuận lợi hơn với y tế, giáo dục và các dịch vụ công. Đời sống vật chất từng bước được cải thiện. Khi người dân có nhà ở ổn định, đất sản xuất rõ ràng, nhu cầu lấn rừng làm rẫy hay di cư tự do giảm đáng kể”, ông Buôn cho hay.

Tuy vậy, quá trình sắp xếp dân cư ở miền núi vẫn đối mặt với không ít thách thức. Địa hình đồi núi chia cắt, quỹ đất bằng phẳng hạn chế khiến việc tìm kiếm vị trí phù hợp để xây dựng khu tái định cư gặp nhiều khó khăn. Nhiều khu vực dù có mặt bằng nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ sạt lở hoặc nằm xa đất sản xuất của người dân.

Bên cạnh đó, chi phí đầu tư cho san ủi mặt bằng, xây dựng đường giao thông, điện, nước và các công trình hạ tầng thiết yếu rất lớn trong khi nguồn lực địa phương còn hạn chế. Sau khi di dời, một bộ phận người dân vẫn gặp khó khăn trong việc ổn định sinh kế do khoảng cách đến khu sản xuất xa hơn trước, việc làm và thu nhập chưa thực sự bền vững. Trong bối cảnh thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, nguy cơ sạt lở đất vẫn tiếp tục là thách thức đối với các khu dân cư và công trình hạ tầng miền núi.

Dù còn nhiều khó khăn, việc sắp xếp, ổn định dân cư đang cho thấy hướng đi đúng trong phát triển vùng cao. Khi người dân được an cư, họ có điều kiện giữ đất, giữ rừng, bảo vệ đường biên và từng bước vươn lên phát triển kinh tế. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng những cộng đồng miền núi an toàn, bền vững trước thiên tai và thích ứng với những biến động ngày càng lớn của khí hậu.

Giai đoạn 2021 - 2025, thực hiện Nghị quyết 23 về việc sắp xếp, ổn định dân cư miền núi Quảng Nam (cũ), toàn thành phố đã sắp xếp, di dời chỗ ở cho 3.370 hộ, với kinh phí phân bổ gần 343,4 tỷ đồng. Trong đó, sắp xếp dân cư vùng thiên tai 3.048 hộ, rừng đặc dụng 7 hộ, vùng đặc biệt khó khăn 315 hộ, di dời chỉnh trang tại chỗ 117 hộ.