80 năm hợp tác xã nông nghiệp: Từ phong trào đến động lực phát triển mới

Cách đây tròn 80 năm, ngày 11 tháng 04 năm 1946, giữa những ngày đầu lập quốc đầy gian khó, Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại đã gửi bức thư lịch sử tới điền chủ, nông gia Việt Nam, kêu gọi “hợp vốn, hợp sức” để cùng nhau làm ăn, cùng nhau dựng xây đất nước. Từ lời hiệu triệu giản dị mà sâu sắc ấy, một con đường đã được mở ra - con đường của hợp tác xã (HTX), dựa trên tinh thần đoàn kết và niềm tin vào sức mạnh cộng đồng.

80 năm đã trôi qua. Lịch sử có lúc thăng, lúc trầm; mô hình có lúc thành công, có lúc khủng hoảng; nhưng dòng chảy hợp tác chưa bao giờ đứt đoạn. HTX nông nghiệp Việt Nam đã đi cùng dân tộc qua các thời ký chiến tranh, qua bao cấp, qua đổi mới và hôm nay đang bước vào một kỷ nguyên mới của dân tộc - kỷ nguyên của phát triển xanh, số hóa và hội nhập toàn cầu.

Đó không chỉ là hành trình của một mô hình kinh tế. Đó là hành trình của ý chí dân tộc.

Từ hạt mầm của lòng tin trong kháng chiến

Sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước đứng trước muôn vàn thử thách: Đói nghèo, chiến tranh, sản xuất manh mún, thiếu thốn tư liệu sản xuất.

Trong bối cảnh ấy, người nông dân Việt Nam đã không chọn cách đứng riêng lẻ. Họ chọn cách đứng cạnh nhau.

Những tổ đổi công, tổ vần công hình thành. Người có sức góp sức, người có trâu góp trâu, người có kinh nghiệm góp kinh nghiệm. Không cần lý thuyết cao siêu, chỉ bằng tinh thần “lá lành đùm lá rách, lá rách ít đùm lá rách nhiều”, họ đã hình thành những hạt nhân đầu tiên của mô hình hợp tác xã.

Những HTX đầu tiên xuất hiện từ năm 1948 ở chiến khu Việt Bắc, rồi lan rộng ra nhiều vùng. Trong khói lửa chiến tranh, HTX không chỉ giúp duy trì sản xuất, mà còn là “hậu phương của hậu phương”, góp phần nuôi dưỡng sức người, sức của cho tiền tuyến. Có thể nói, HTX khi đó là "hình thức tổ chức của lòng tin”, nơi mỗi người dân nhận ra rằng: Đi cùng nhau, họ có thể làm được những điều mà một mình không thể.

Những cánh đồng tập thể và khát vọng xây dựng đất nước

Khi miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, HTX nông nghiệp phát triển mạnh mẽ, trở thành hình thức tổ chức sản xuất chủ đạo. Từ những HTX bậc thấp, dần hình thành HTX bậc cao, nơi ruộng đất, tư liệu sản xuất được đưa vào làm chung. Những cánh đồng tập thể trải dài, những công trình thủy lợi được xây dựng, những mùa vụ được tổ chức theo kế hoạch… Tất cả tạo nên một diện mạo mới cho nông thôn Việt Nam thời bấy giờ.
Có thời điểm, hơn 70% hộ nông dân miền núi và trung du tham gia HTX, đời sống từng bước được cải thiện, sản xuất được tổ chức quy củ hơn. HTX lúc ấy không chỉ là nơi sản xuất, mà còn là không gian văn hóa, xã hội, nơi người dân cùng lao động, cùng sinh hoạt, cùng chia sẻ.

Nhưng lịch sử luôn vận động. Khi hòa bình lập lại, khi nhu cầu phát triển kinh tế đặt ra cao hơn, những hạn chế của mô hình tập trung, bình quân dần bộc lộ. Động lực cá nhân bị triệt tiêu, hiệu quả sản xuất suy giảm. Đó là những năm tháng khó khăn, nhưng cũng là tiền đề để đất nước tìm ra con đường đổi mới. Tuy có khó khăn, những cũng không thể phủ nhận HTX thời kỳ này đã tạo nền tảng quan trọng về hạ tầng, tổ chức sản xuất và kinh nghiệm quản lý cộng đồng cho các giai đoạn phát triển sau này.

“Cởi trói” và hồi sinh: HTX bước vào kinh tế thị trường

Những năm 1980, khi năng suất nông nghiệp giảm sút, đời sống nông dân gặp khó khăn, một quyết định mang tính lịch sử đã được đưa ra: trao lại quyền chủ động cho người nông dân. Khoán 10 năm 1988 đã giải phóng sức sản xuất. Người nông dân trở lại là chủ thể của ruộng đồng; và HTX nếu không thay đổi sẽ tự bị bị bỏ lại phía sau.

Một cuộc “lột xác” bắt đầu diễn ra từ bối cảnh đó. HTX không còn làm thay, mà chuyển sang phục vụ; không còn áp đặt, mà dựa trên tự nguyện; không còn khép kín, mà mở ra thị trường.

Từ Luật HTX lần đầu tiên năm 1996, đến Luật HTX năm 2003, 2012 và 2023, một hệ thống thể chế mới dần hình thành, đưa HTX trở về đúng bản chất đó là: tổ chức kinh tế của người dân, do người dân và vì người dân.

Đến năm 2025, cả nước có trên 23.000 HTX nông nghiệp, hơn 35.000 tổ hợp tác, với hàng triệu thành viên tham gia. Những con số ấy không chỉ là sự phục hồi, mà là sự khẳng định lại vị thế của kinh tế hợp tác trong nền kinh tế thị trường. Từ những HTX nhỏ bé, nhiều mô hình đã vươn lên mạnh mẽ: HTX sản xuất hữu cơ nâng giá trị nông sản gấp nhiều lần; HTX liên kết doanh nghiệp hình thành vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn; HTX tham gia chế biến, xuất khẩu, xây dựng thương hiệu. HTX lúc này không chỉ giúp “làm ra sản phẩm” mà còn giúp “bán được sản phẩm”, HTX không chỉ giúp người dân “làm ra sản phẩm” mà đã từng bước giúp họ “làm ra giá trị”.

Vươn mình trong kỷ nguyên mới: HTX trở thành hạt nhân của nền nông nghiệp hiện đại

Hôm nay, khi thế giới bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số, kinh tế xanh và phát triển bền vững, HTX nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lịch sử mới. Không còn là “tổ chức hỗ trợ”, HTX đang trở thành hạt nhân tổ chức sản xuất quy mô lớn, làm cầu nối giữa nông dân và thị trường toàn cầu, là động lực triển khai nông nghiệp xanh, tuần hoàn, là nền tảng cho chuyển đổi số, chuyển đổi xanh trong ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới.

HTX đang ngày càng tham gia và khẳng định vai trò trong các chương trình chiến lược quốc gia như: phát triển vùng nguyên liệu hàng trăm nghìn hecta, hình thành các chuỗi giá trị, sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử...

Không chỉ đóng góp trực tiếp khoảng 4,8% GDP, khu vực HTX còn tạo ra giá trị lan tỏa tới khoảng 30% GDP thông qua kinh tế hộ thành viên.

Không chỉ tạo ra giá trị trực tiếp, HTX còn tạo ra giá trị lan tỏa to lớn cho nền kinh tế, đóng vai trò “bộ giảm sốc” giúp nông dân đứng vững trước biến động thị trường. Quan trọng hơn, HTX đang góp phần thay đổi tư duy sản xuất: từ “làm nông nghiệp” sang “làm kinh tế nông nghiệp”. Từ những HTX sản xuất thuần túy, nhiều mô hình đã phát triển đa giá trị từ sản xuất đến chế biến, kết hợp du lịch và dịch vụ, hình thành hệ sinh thái kinh tế nông thôn hiện đại.

Niềm tin phía trước: Khi hợp tác trở thành sức mạnh quốc gia

80 năm nhìn lại, có thể thấy rõ một điều: HTX nông nghiệp Việt Nam chưa bao giờ là một đường thẳng. Có những giai đoạn rực rỡ; có những giai đoạn khủng hoảng; có những lúc tưởng như phải bắt đầu lại từ đầu. Nhưng sau tất cả, HTX vẫn tồn tại, đứng vững bởi nó không chỉ là một mô hình, mà là một nhu cầu tất yếu của phát triển. Bởi người nông dân Việt Nam, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào vẫn luôn hiểu một điều giản dị: “Đi một mình có thể đi nhanh, nhưng đi cùng nhau mới có thể đi xa”.

Ngày hôm nay, khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình cùng dân tộc, kỷ nguyên của khát vọng phát triển, của đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu rộng thì HTX nông nghiệp vẫn đang tiếp tục đứng vững ở vị trí chưa từng có trong lịch sử. Ở đó, HTX không còn là “phong trào” mà đã trở thành động lực phát triển; HTX không chỉ là “tổ chức sản xuất” mà đã trở thành thể chế kinh tế - xã hội ở nông thôn; HTX không chỉ là “bệ đỡ” mà đang trở thành người dẫn dắt chuỗi giá trị nông nghiệp toàn cầu. HTX không chỉ là một mô hình kinh tế mà là con đường phát triển của nông nghiệp Việt Nam.

Và phía trước, một tương lai tươi sáng đang ngày càng mở ra với những HTX số hóa, quản trị bằng dữ liệu; những HTX sản xuất xanh, phát thải thấp; những HTX đa giá trị, kết nối nông nghiệp với du lịch, văn hóa. Những HTX nông nghiệp Việt Nam ngày càng vươn mình ra thị trường toàn cầu, mang theo thương hiệu quốc gia.

80 năm là một chặng đường đủ dài để nhìn lại, nhưng cũng là điểm khởi đầu cho một hành trình mới. Hành trình mà ở đó, HTX không chỉ đi cùng nông dân, mà đi cùng cả dân tộc trên con đường phát triển phồn vinh và bền vững. Trong hành trình ấy, tinh thần hợp tác, hợp tác xã hơn bao giờ hết, đó chính chính là sức mạnh của dân tộc Việt Nam.